Ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα

Εικαστική απεικόνιση του Φραντς Κάφκα να κοιμάται σε πολυθρόνα, με κέρματα στο χέρι και ονειρικές μορφές στο βάθος.
Εικαστική σύνθεση με τον Φραντς Κάφκα. Η τεχνική αφύπνισης με μεταλλικό αντικείμενο αποδίδεται στον Τόμας Έντισον και όχι στον Κάφκα.

Ο Κάφκα, η παράλυση ύπνου και η δημιουργική φαντασία

Πώς οι εικόνες που γεννά ο εγκέφαλος στη διάρκεια του ύπνου μπορούν να προκαλέσουν τρόμο, αλλά και να γίνουν αφετηρία λογοτεχνικής και θεατρικής δημιουργίας.

Το 1911, ο Φραντς Κάφκα καταγράφει στο ημερολόγιό του ένα αλλόκοτο πλάσμα. Θυμίζει γάιδαρο, έχει χαρακτηριστικά λαγωνικού και ανθρώπινα πόδια. Πρόκειται για μια εικόνα που δύσκολα θα μπορούσε να συλλάβει κανείς ακολουθώντας τους συνηθισμένους κανόνες της λογικής. Στον κόσμο των ονείρων, όμως, τέτοιοι συνδυασμοί μοιάζουν απολύτως φυσικοί.

Ο Κάφκα ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τις εικόνες που εμφανίζονταν στο μυαλό του λίγο πριν αποκοιμηθεί. Στα ημερολόγιά του κατέγραφε όνειρα, παράξενες αισθήσεις και σκηνές που αναδύονταν χωρίς συνειδητή προσπάθεια. Ο Στέφαν Κλάιν, στο βιβλίο του Όνειρα: Ένα ταξίδι στην εσωτερική μας πραγματικότητα, εξετάζει αυτή τη σχέση του συγγραφέα με τον ονειρικό κόσμο και τον τρόπο με τον οποίο οι εμπειρίες του ύπνου μπορούν να τροφοδοτήσουν τη δημιουργικότητα.

Η νευροεπιστήμη προσφέρει σήμερα ορισμένες εξηγήσεις για όσα συμβαίνουν σε αυτές τις καταστάσεις.

Όταν ο εγκέφαλος ξυπνά πριν από το σώμα

Σε συνέντευξή του στο περιοδικό New Scientist, τον Νοέμβριο του 2026, ο νευροεπιστήμονας Baland Jalal του Πανεπιστημίου Harvard περιγράφει την πρώτη φορά που βίωσε παράλυση ύπνου. Ήταν περίπου 18 ετών όταν ξύπνησε και αισθάνθηκε μια σκοτεινή μορφή να τον πλησιάζει. Η παρουσία αυτή έμοιαζε να τον πιέζει στο στήθος και να τον στραγγαλίζει. Παρότι είχε επίγνωση του δωματίου του, δεν μπορούσε να κινηθεί.

Κατά τη φάση REM του ύπνου, όταν εμφανίζονται πολλά από τα πιο ζωντανά όνειρα, ο εγκέφαλος αναστέλλει προσωρινά την κίνηση των περισσότερων σκελετικών μυών. Ορισμένες φορές η συνειδητή αφύπνιση προηγείται της αποκατάστασης της κινητικότητας. Το άτομο αντιλαμβάνεται το περιβάλλον του, ενώ στοιχεία του ονείρου εξακολουθούν να επηρεάζουν την εμπειρία του.

Ο Jalal μελέτησε επίσης πώς οι πολιτισμικές αντιλήψεις επηρεάζουν αυτά τα επεισόδια. Σε έρευνες στη Δανία και στην Αίγυπτο διαπίστωσε σημαντικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ερμήνευαν τις εμπειρίες τους. Εκεί όπου επικρατούσαν υπερφυσικές ερμηνείες, οι συμμετέχοντες ανέφεραν εντονότερο φόβο και μεγαλύτερη διάρκεια των επεισοδίων.

Οι προσδοκίες μας, επομένως, μπορούν να επηρεάζουν ακόμη και όσα πιστεύουμε ότι βλέπουμε με τα μάτια μας.

Από την ονειρική εμπειρία στη λογοτεχνία

Η παράλυση ύπνου διαφέρει από τις υπναγωγικές εικόνες που απασχολούσαν τον Κάφκα. Υπάρχει, ωστόσο, ένα κοινό στοιχείο: ο εγκέφαλος μπορεί να δημιουργεί παραστάσεις που γίνονται αντιληπτές με ασυνήθιστη ένταση και αμεσότητα.

Στη Μεταμόρφωση, ο Γκρέγκορ Σάμσα ξυπνά ένα πρωί και διαπιστώνει ότι έχει μεταμορφωθεί σε ένα τερατώδες ζωύφιο. Ο Κάφκα δεν επιχειρεί να εξηγήσει το γεγονός. Ο ήρωάς του προσπαθεί να σηκωθεί από το κρεβάτι, δυσκολεύεται να ελέγξει το σώμα του και ανησυχεί μήπως καθυστερήσει στη δουλειά του.

Αυτή η σχεδόν καθημερινή αντιμετώπιση ενός αδιανόητου γεγονότος θυμίζει τη λογική των ονείρων. Το παράλογο γίνεται αποδεκτό χωρίς να απαιτείται εξήγηση. Δεν γνωρίζουμε αν η συγκεκριμένη ιστορία προήλθε από κάποιο όνειρο του Κάφκα. Γνωρίζουμε, όμως, από τα ημερολόγιά του πόσο τον απασχολούσαν οι ονειρικές εμπειρίες.

Το όνειρο ως αφετηρία θεατρικής δημιουργίας

Για έναν ηθοποιό, μια τέτοια λογοτεχνική εικόνα δημιουργεί ένα πολύ συγκεκριμένο πρόβλημα: πώς μπορεί να αποδοθεί σωματικά η εμπειρία ενός ανθρώπου που ξυπνά μέσα σε ένα σώμα το οποίο δεν αναγνωρίζει;

Η δυσκολία του Σάμσα να κινηθεί, η προσπάθειά του να καταλάβει τι του συμβαίνει και η αγωνία του να ανταποκριθεί στις καθημερινές του υποχρεώσεις προσφέρουν υλικό για σκηνική έρευνα. Στη σπουδαστική παράσταση «Κάφκα» (2018), η σχολή είχε προσεγγίσει το έργο του συγγραφέα μέσα από το σωματικό θέατρο.

Στο μάθημα της υποκριτικής ή του αυτοσχεδιασμού, όπως και σε ένα σεμινάριο υποκριτικής και αυτοσχεδιασμού, μια ονειρική εικόνα μπορεί να μετατραπεί σε συνθήκη δράσης. Ο σπουδαστής καλείται να ανακαλύψει πώς κινείται ο χαρακτήρας, τι επιδιώκει και πώς αντιδρά όταν οι γνώριμοι κανόνες του κόσμου του παύουν να ισχύουν.

Το παράδειγμα του Κάφκα δείχνει έναν τρόπο με τον οποίο η παρατήρηση των ονείρων μπορεί να τροφοδοτήσει τη συγγραφή. Η θεατρική πράξη συνεχίζει αυτή τη διαδικασία με διαφορετικά μέσα. Εκεί όπου ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τις λέξεις, ο ηθοποιός εργάζεται με το σώμα, τη φωνή και τη συμπεριφορά του χαρακτήρα.

Μια παράξενη εικόνα που εμφανίστηκε κάποτε στο μυαλό ενός ανθρώπου μπορεί έτσι να αποκτήσει μορφή πάνω στη σκηνή και να γίνει εμπειρία για τους θεατές.


Βιβλιογραφία

  1. Klein, Stefan (2014). Träume: Eine Reise in unsere innere Wirklichkeit. S. Fischer Verlag, κεφάλαιο 15, «Franz K. und der Windhundesel». Ελληνική έκδοση: Όνειρα: Ένα ταξίδι στην εσωτερική μας πραγματικότητα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
  2. Wade, Grace (2026). Συνέντευξη με τον Baland Jalal, New Scientist, 14 Νοεμβρίου, σ. 34–37.
  3. Kafka, Franz. Ημερολόγια, καταχώριση 28 Οκτωβρίου 1911.
  4. Kafka, Franz (1915). Η Μεταμόρφωση (Die Verwandlung).