Καθημερινά βομβαρδιζόμαστε με συμβουλές για το πώς να ζήσουμε περισσότερο, υγιεινότερα και πιο ευτυχισμένα: κόψτε τη ζάχαρη, γυμναστείτε, σταματήστε το κάπνισμα, κοιμηθείτε καλύτερα. Υπάρχει όμως και μια σύσταση που σπάνια ακούγεται, παρότι φαίνεται να κρύβει εντυπωσιακά οφέλη: ασχοληθείτε με τις τέχνες.
Τα τελευταία χρόνια, τα ερευνητικά δεδομένα συσσωρεύονται και δείχνουν ότι η δημιουργικότητα μπορεί να επηρεάσει θετικά την υγεία μας. Ήδη, σε πολλές χώρες, οι τέχνες εντάσσονται στην υγειονομική φροντίδα με αξιοσημείωτα αποτελέσματα, από τη χρήση μουσικής για τη μείωση του άγχους και των ηρεμιστικών σε χειρουργικές επεμβάσεις, μέχρι προγράμματα χορού που βοηθούν ασθενείς με Πάρκινσον να βελτιώσουν την κινητικότητά τους.
Οι τέχνες, ωστόσο, δεν αφορούν μόνο τους ασθενείς. Η χειροτεχνία, το τραγούδι, το θέατρο, ο χορός, το διάβασμα και η ζωγραφική φαίνεται να είναι ωφέλιμα και για την καθημερινή ζωή υγιών ανθρώπων. Η επιδημιολόγος Daisy Fancourt υποστηρίζει στο βιβλίο της Art Cure ότι η ενασχόληση με την τέχνη μπορεί να θεωρηθεί μια «συμπεριφορά υγείας», αντίστοιχη με τη σωματική άσκηση, τη διατροφή και τον ύπνο.
Τα ερευνητικά δεδομένα
Αναλύοντας μεγάλα σύνολα δεδομένων από μακροχρόνιες μελέτες που παρακολουθούν χιλιάδες ανθρώπους επί δεκαετίες, οι ερευνητές έχουν εξετάσει τη σχέση μεταξύ καλλιτεχνικής ενασχόλησης και υγείας. Τα ευρήματα είναι εντυπωσιακά.
Άτομα που συμμετέχουν συχνά σε καλλιτεχνικές δραστηριότητες ή επισκέπτονται πολιτιστικούς χώρους δηλώνουν υψηλότερα επίπεδα ευτυχίας και ικανοποίησης από τη ζωή τους.
Σε ενήλικες άνω των 50 ετών, η τακτική επαφή με ζωντανή μουσική, θέατρο ή εκθέσεις σχετίζεται με σχεδόν 50% μικρότερο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης.
Η συμμετοχή σε πολιτιστικές δραστηριότητες συνδέεται με σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα μοναξιάς ακόμη και δέκα χρόνια αργότερα.
Τα δημιουργικά χόμπι σχετίζονται με λιγότερο πόνο, καλύτερο ύπνο, διατήρηση των γνωστικών λειτουργιών και μικρότερο κίνδυνο σωματικής ευπάθειας.
Αρκετές μελέτες δείχνουν επίσης ότι όσοι διαβάζουν, παίζουν μουσική ή χορεύουν τείνουν να ζουν περισσότερο σε σχέση με όσους δεν ασχολούνται με τις τέχνες. Το μέγεθος αυτής της επίδρασης είναι συγκρίσιμο με εκείνο της σωματικής άσκησης. Σημαντικό είναι ότι οι αναλύσεις λαμβάνουν υπόψη παράγοντες όπως το εισόδημα και η γενετική, γεγονός που δείχνει ότι τα οφέλη δεν εξηγούνται απλώς από το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο.
Πιθανοί βιολογικοί μηχανισμοί
Πώς μπορεί να εξηγηθεί αυτή η σχέση; Σε βιολογικό επίπεδο, άτομα που ασχολούνται τακτικά με τις τέχνες εμφανίζουν χαμηλότερη αρτηριακή πίεση, καλύτερα επίπεδα χοληστερόλης, μειωμένους δείκτες φλεγμονής και πιο ισορροπημένη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Παράλληλα, έρευνες που εξετάζουν τη βιολογική γήρανση δείχνουν ότι η δημιουργική δραστηριότητα σχετίζεται με πιο «νεανικά» χαρακτηριστικά του εγκεφάλου σε σχέση με τη χρονολογική ηλικία.
Η «συνταγή» της δημιουργικότητας
Η Daisy Fancourt προτείνει να αντιμετωπίζουμε τις τέχνες όπως τη διατροφή. Όχι υπερβολές που ακολουθούνται από μακρά αδράνεια, αλλά μικρές και τακτικές δόσεις. Στόχος είναι να βρεθεί το καλλιτεχνικό ισοδύναμο των «πέντε φρούτων και λαχανικών την ημέρα».
Αυτό μπορεί να σημαίνει λίγα λεπτά δημιουργικής γραφής το πρωί, λίγη χειροτεχνία το βράδυ ή την αντικατάσταση μιας παθητικής συνήθειας με μια καλλιτεχνική εμπειρία: μια συναυλία αντί για ένα τυπικό δείπνο, ένα μάθημα χορού αντί για το γυμναστήριο ή ποίηση αντί για συνεχή ενημέρωση. Η ποικιλία έχει σημασία, καθώς κάθε μορφή τέχνης ενεργοποιεί διαφορετικές λειτουργίες του εγκεφάλου.
Μια σημαντική προειδοποίηση: οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες που βασίζονται αποκλειστικά σε οθόνες μοιάζουν συχνά με τα «υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα» της δημιουργικότητας. Όπου είναι δυνατόν, αξίζει να προτιμώνται οι ζωντανές, σωματικές και κοινωνικές εμπειρίες.
Τελικά, η τέχνη δεν είναι ένα χάπι που παίρνουμε περιστασιακά. Είναι μια σύνθετη και βαθιά προσωπική πρακτική, στην οποία αξίζει να αφιερώνουμε χρόνο, όχι μόνο για την απόλαυση, αλλά επειδή φαίνεται να είναι ουσιαστικά και μετρήσιμα ωφέλιμη για την υγεία μας.
Σημείωση
Το άρθρο βασίζεται σε πρόσφατα δημοσιεύματα και συνθέσεις ερευνητικών δεδομένων από το περιοδικό New Scientist 27/12/2025 με αριθμό 3575 (Τόμος 268), καθώς και στη διεθνή βιβλιογραφία γύρω από τη σχέση τέχνης και υγείας.